ห้วยขี้เหล็ก

ชุมชนบ้านห้วยขี้เหล็ก ม.9 ต.วาวี อ.แม่สรวย จ.เชียงราย

บ้านห้วยขี้เหล็กเป็นชุมชนชาวอาข่า ซึ่งเป็นกลุ่มชาติพันธุ์หนึ่งที่อาศัยอยู่ในเขตทวีปเอเชียของประเทศจีน พม่า ลาว เวียดนาม และไทย มีชื่อเรียกชนเผ่านี้หลายชื่อ  ประเทศจีน เรียก “ฮ่าหนี่” หรือ “ไอ่หนี่ฉุ” ประเทศลาวเรียก “ก้อ” พม่าและเวียดนามเรียก “อ่าข่า” ส่วนประเทศไทยในอดีตเรียกว่า “อีก้อ” แต่ได้เปลี่ยนชื่ออย่างเป็นทางการเป็น “อ่าข่า” เมื่อวันที่ 1 มิถุนายน 2543 ชาวอ่าข่าในประเทศไทยมีจำนวนกว่า 63,000 คน ส่วนใหญ่ตั้งถิ่นฐานอยู่ใน 5 จังหวัดภาคเหนือ ได้แก่ เชียงใหม่ ลำปาง แพร่ ตาก แต่มีจำนวนมากที่สุดที่จังหวัดเชียงราย

บ้านห้วยขี้เหล็กเป็นชุมชนที่อยู่บนเนินเขาและไหล่เขาทอดยาว สูงจากระดับน้ำทะเลประมาณ 800 เมตร พื้นที่ชุมชนมีภูเขาล้อมรอบ มีป่าไม้ รวมทั้งเป็นแหล่งรวมของพืชพันธุ์ สมุนไพรที่มีสรรพคุณยอดเยี่ยม มีเขตป่าอนุรักษ์และเขตป่าใช้สอย ป่าชุมชนที่เกิดจากการรักษาไม่น้อยกว่า 5,000 ไร่

ความพิเศษของชุมชน : นอกจากความสวยงามของธรรมชาติแล้ว แหล่งท่องเที่ยวที่น่าสนใจในชุมชนอ่าข่า คือการเรียนรู้ประเพณี ความเชื่อของชนเผ่าที่สั่งสมกันมานาน ทำให้ชุมชนอ่าข่าดำรงความมีเอกลักษณ์อยู่ได้จวบจนทุกวันนี้ ทั้งยังสร้างความสมดุลของการใช้ชีวิตอยู่กับธรรมชาติได้อย่างแนบแน่น ไม่มีทำลายสิ่งแวดล้อมโดยรอบพื้นที่ที่ชุมชนอาศัยอยู่ แต่กลับเป็นกำลังสำคัญในการรักษาไม่ให้ธรรมชาติถูกรุกรานจากบ้านเมืองที่เจริญเติบโตขึ้น

  1. บ่อน้ำศักดิ์สิทธิ์  สถานที่ตักน้ำบริสุทธิ์ของอาข่า สถานที่แห่งนี้เป็นศาสนสถานที่ชุมชนอาข่า กำหนดเอาไว้ เพื่อใช้ในการตักน้ำมาใช้ในการประกอบพิธีกรรมทางศาสนา   ไม่ว่าพิธีในระดับครอบครัว หรือพิธีในระดับหมู่บ้าน  บ่อน้ำศักดิ์สิทธิ์ จะเป็นบ่อ ขนาดเล็ก ที่ชาวอาข่าขุดเอาไว้ตามจุดที่มีน้ำซึมตลอด โดยจะนิยมขุดไว้ใกล้ ๆ แหล่งน้ำ
  2. ประตูหมู่บ้าน    ประตูหมู่บ้าน เป็นศาสนสถานที่สร้างไว้ก่อนเข้าสู่ชุมชนของชาวอ่าข่า ทางทิศเหนือ และทิศใต้ของชุมชน  ซึ่งบางคนก็นิยมเรียกประตูหมู่บ้านนี้ว่า ประตูผี พิธีปลูกสร้างประตูหมู่บ้านของอ่าข่าจะนิยมทำกันในเดือน เมษายน ของทุกปี  อ่าข่ามีความเชื่อต่อการปลูกสร้าง ประตูหมู่บ้านว่า ทำเพื่อป้องกันสิ่งไม่ดี หรือสิ่งเลวร้ายที่อาจมาเยือนในชุมชน รวมไปถึงภูตผีปีศาจ และโรคภัยไข้เจ็บต่าง ๆ  การปลูกสร้างประตูหมู่บ้าน ยังเป็นตัวที่บอกถึงอายุการก่อตั้งของหมู่บ้านอ่าข่าอีกด้วย  เพราะแต่ละปีจะตั้งเสาประตูใหม่  เสาเก่าก็จะปล่อยทิ้งไว้ให้ผุพังไปเอง
  3. ศาลพระภูมิเจ้าที่  ศาลพระภูมิเจ้าที่เป็นศาสนสถานที่สำคัญของชุมชนอ่าข่า เป็นที่กราบไหว้ บูชาของชุมชนอ่าข่า ศาลพระภูมิเจ้าที่จะมีการสร้าง ประมาณเดือนเมษายนของทุกปี  ศาลพระภูมิเจ้าที่จะสร้างไว้ทางทิศเหนือของชุมชน ห่างจากชุมชนประมาณ 500 เมตร ทำเลในการ จะสร้างศาลพระภูมิเจ้าที่จะต้องอยู่สูงกว่าระดับการตั้งของชุมชนสามารถมองเห็นชุมชนได้อย่างทั่วถึง
  4. ลานวัฒนธรรม  เป็นสถานที่พบปะของหนุ่มสาว  เป็นสถานที่ถ่ายทอดความดีงามของประเพณีวัฒนธรรมชนเผ่า หนุ่มสาวก็จะมารับฟังการบรรยายทางวัฒนธรรมจากผู้เฒ่าผู้แก่ในหมู่บ้าน จึงเป็นสถานที่เพื่อการเรียนรู้วิถี หรือประเพณีวัฒนธรรมไปด้วย เพลงแต่ละเพลงที่เปล่งออกมา ล้วนเป็นแนวของวิถีชีวิตอาข่าที่ปฏิบัติอยู่ทุกวัน แต่การใช้ศัพท์อีกชั้นหนึ่งในการร้อง ซึ่งต่างกับศัพท์ที่เราใช้พูดคุยกันอยู่ทุกวัน หนุ่มสาวอาข่าในอดีตมีเวลาในการพบปะกันน้อยมากในแต่ละวัน ตื่นเช้ามาหญิงสาวก็จะทำงานบ้าน หลังจากทำงานบ้านเสร็จก็เดินทางไปไร่ แทบไม่ได้เจอหนุ่มหรือคู่รักของตนในเวลากลางวัน ลานวัฒนธรรมจึงเป็นความหวังเดียวของหนุ่มสาวอาข่าในการมาพบปะกัน
  5. พื้นที่ป่า พื้นที่ธรรมชาติ  พิธีกรรมส่วนหนึ่งที่เป็นการอนุรักษ์ธรรมชาติ เกิดขึ้นในพื้นที่ธรรมชาตินั้นๆ เลย เช่นพิธีบูชาศาลพระภูมิในผืนป่า การผูกตาแหลว บนต้นไม้ในป่า พิธีกรรมการแกะไข่ให้จอมปลวกที่พบบนผืนดิน พิธีกรรมบูชาต้นน้ำ ณ แหล่งต้นกำเนิดน้ำ

ปฏิทินการท่องเที่ยว : ด้วยความร่ำรวยทางประเพณี ที่สอดประสานไปกับวิถีชีวิตของชุมชน โปรแกรมการท่องเที่ยว จึงเน้นการเรียนรู้วิถีชีวิต 3 ด้าน  ได้แก่

  • ด้านวัฒนธรรมประเพณี
  • ด้านสิ่งแวดล้อมและป่าชุมชน
  • ด้านการประกอบอาชีพเกษตรบนที่สูง ซึ่งกำหนดให้ตรงกับช่วงเวลาพิธีกรรมประเพณีของชุมชนเท่านั้นทั้งหมด 9 ครั้ง ดังนี้
  1. เดือนเมษายน                 ชมปีใหม่พื้นบ้าน และเล่นชนไข่แดงในประเพณี ชนไข่
  2. เดือนเมษายน                 ศึกษาประวัติการสร้างประตูหมู่บ้าน ในพิธีกรรมปลูกประตูหมู่บ้าน
  3. เดือนพฤษภาคม              ร่วมบูชาแม่คงคาและปลูกข้าวแรกเริ่มในพิธีปลูกข้าว
  4. เดือนมิถุนายน                กินผักพื้นบ้าน และร่วมในพิธีเรียกขวัญไร่ข้าว
  5. เดือนสิงหาคม                 ทดสอบกำลังใจ ชมการละเล่นในประเพณีโล้ชิงช้า
  6. เดือนกันยายน                 ทำบุญรับบรรพชนในประเพณีถอนขนไก่
  7. เดือนกันยายน                 ร่วมไล่ผีออกจากชุมชนในประเพณีไล่ผีอ่าข่า
  8. เดือนตุลาคม                   เลือกวันดีและกินข้าวใหม่ในพิธีกรรมกินข้าวใหม่อ่าข่า
  9. เดือนธันวาคม                 เพิ่มอายุตนเอง และร่วมแข่งหมุนลูกข่างในประเพณีปีใหม่ลูกข่าง